صفحه اصلی / اخبار / حاج شیخ عباس قمی، ‌علامه مجهول القدر(نویسنده مقاله حسن طالبیان شریف)

حاج شیخ عباس قمی، ‌علامه مجهول القدر(نویسنده مقاله حسن طالبیان شریف)

حاج شیخ عباس قمی، ‌علامه  مجهول القدر

نویسنده مقاله حسن طالبیان شریف

علامه حاج شیخ عباس قمی ، از علمای ربانی برجسته شیعه بود که در سال ۱۲۹۴ هق در قم متولد شد و در روز ۲۳ ذی الحجه ۱۳۵۹ هق در نجف در گذشت و به خاک سپرده شد .عمرش ، ۶۵ سال اما با  برکت بود.ایشان در حوزه علمیه قم و نجف نزد اساتید بزرگ به تحصیل ادبیات عرب ، فقه ، اصول ،حدیث ،رجال ، تراجم و…. پرداخت و عمرش را به مطالعه و تحقیق و تالیف و انتشار آثار علمی در موضوعات مختلف اسلامی سپری نمود. ایشان  از سال ۱۳۳۲ هق تا ۱۳۵۴هق به مدت ۲۲ سال در مشهد اقامت نموده بود و پس از آن در سال ۱۳۵۴ هق به نجف رفت و تا موقع فوت که تاریخ آن ۱۳۵۹ هق است در نجف سکونت داشت.در خلال این سالها حدود ۴ مرتبه به حج بیت الله مشرف گشت و  سفرهای تبلیغی به شهرهای مختلف ایران مانند قم ،همدان ، تربت و….را نیز انجام می داد. نام حاج شیخ عباس قمی و آوازه منبرهای تاثیر گذارش بر مردم و همچنین  آثار و تالیفات  ارزنده ایشان بالاخص کتاب  “مفاتیح الجنان” این بزرگوار  را در تمام بلاد شیعه  نشین،  مکرر می شنوی  ؛ آثار و تالیفات علمی ایشان  در کتابخانه های عمومی  ، در کتابخانه های مدارس علمیه ،‌در مراکز حوزوی ، در کتابخانه های شخصی علما و دانشمندان برجسته ، در دست خطبا و وعاظ ، در دست محققین و مولفین و جویندگان معارف اسلامی فراوان مشاهده می شود و کتاب مفاتیح الجنان ایشان نیز  در  همه مساجد بالاخص  مسجد الحرام ، مسجد النبی ، مسجد کوفه  و… حرم مطهر رسول خدا،  ائمه بقیع علیهم السلام و سایر قبور مطهر اهلبیت علیهم السلام در کربلا ، نجف ،‌کاظمین ، سامرا و سایر اماکن متبرکه  و…نیز به وفور مشاهده می گردد.گویا هنوز حاج شیخ عباس قمی زنده است و نام  مبارکش ورد زبان مومنین است.  به راستی،‌این چه شخصیت بزرگواری است که توانسته اینچنین در قلوب مومنین بالاخص دانشمندان اسلامی  جا باز کند ؟ اکثر مومنین بیشتر با کتاب مفاتیح الجنان ،-کتاب دعا و مناجات ایشان- آشنا هستند و فکر می کنند ایشان از نظر علمی ، شخصی معمولی است که فقط چند دعا و مناجات و زیارت را جمع آوری کرده است اما آنها که شناخت بیشتری از ایشان دارند و  آثار  و تالیفات دیگر  ایشان را نیز مطالعه کرده اند ؛  ایشان را دانشمند محقق و کم نظیر اسلامی می دانند و  از  ایشان تعبیر به” علامه  حاج شیخ عباس قمی” می کنند . دانشمندان برجسته اسلامی  و آنها که شرح حال حاج شیخ عباس قمی را بیان نموده اند ،این بزرگوار را اینگونه توصیف نموده اند  :  حاج شیخ عباس قمی ؛ علامه بود.در همه  علوم  و فنون اسلامی وارد بود .او  به  عقاید و معارف اسلامی  کاملا آگاه و معتقد بود ، ادیبی زبردست ،  محدث جلیل القدر ،  فقیهی محقق ، محدثی مدقق ،  رجالی صاحب نظر ، مورخی کبیر  ، و متبحر  در علم تراجم  بوده است.”. علامه سید محسن امین صاحب کتاب اعیان الشیعه از ایشان تعبیر به” ادیب” می نماید ‌ .حاج شیخ عباس قمی  در ادبیات عرب ،‌ ادیب بود و در عنفوان جوانی در قم   از او به “فرا ئ”تعبیر می کردند.  علامه حاج شیخ عباس قمی ، سالها با جدیت در  درس اساتید بزرگ  فقه و اصول مانند  حضرات آیات عظام : میرزا محمد ارباب ، شیخ ابوالقاسم قمی ، آخوند خراسانی ، علامه سید کاظم یزدی ، شریعت اصفهانی ، علامه سید حسن صدر ، میرزا محمد تقی شیرازی و…به تحصیل فقه و اصول پرداخت تا به  مقام اجتهاد و فقاهت نائل آمد.در آثار و تالیفات ایشان نمونه هایی از احاطه ایشان به نظرات فقهی و اجتهادی ایشان مشاهده می شود . صاحب کتاب علمای بزرگ شیعه در صفحه ۳۷۴ کتاب خود ،  از حاج شیخ عباس قمی به” فقیه محقق و محدث مدقق ” تعبیر می نماید و حجه الاسلام والمسلمین حاج  سید  ناصر حسینی میبدی نیز در کتاب سراج المعانی خود به مناسبتی در پاورقی کتاب خود ، به شرح حال ایشان پرداخته و   به اجتهاد ایشان تصریح می نماید .علامه امینی صاحب کتاب الغدیر ، حاج شیخ عباس قمی را “نابغه علم حدیث “معرفی می کند .از علامه محقق آیت الله حاج سید محمود مجتهدی که جامع  معقول و منقول بود و کمتر کسی را به ملایی و علمیت قبول داشت،  شنیدم که   از حاج شیخ عباس قمی به”  علامه” تعبیر می نمود و از علمیت و معنویت ایشان تجلیل می نمود.علامه شیخ آقا بزرگ طهرانی در کتاب نقبا البشر  در شرح حال حاج شیخ عباس قمی و همچنین دوست ایشان  حاج شیخ علی زاهد قمی، از حاج شیخ عباس قمی ،‌به عنوان “علامه “تعبیر می نماید و ایشان را “محدث ” معرفی می نماید.

استاد علی دوانی در کتاب مفاخر اسلام جلد یازدهم که این جلد کتاب را  اختصاص داده است به بیان شرح حال و شرح تالیفات حاج شیخ عباس قمی و نام کتاب را : “محدث نامی حاج شیخ عباس قمی ، چهره در خشان روحانیت شیعه  “گذاشته ، پس از سالها مطالعه و تحقیق پیرامون شخصیت علمی حاج شیخ  عباس قمی و مطالعه تمام آثار و تالیفات فراوان ایشان ، در پیشگفتار جلد یازدهم کتاب مفاخر اسلام درباره ایشان می نویسد :   “محدث نامی ،‌حاج شیخ عباس قمی ، …دانشمندی متتبع و محدثی پرتوان و مورخی بزرگ و استاد فن تراجم و رجال و جرح و تعدیل بوده است.او از همه علوم و فنون اسلامی سر در آورده و تقریبا تمام کتبی را که فریقین شیعه و سنی در فنون مختلف تالیف کرده و چاپ شده، دیده  بود  و بسیاری از کتب خطی آنها را که دیده و مطالعه نموده بود  ،  گزیده آنها را در انبوه  کتابهای خود با دقت و رعایت امانت در نقل آورده است .در میان صدها دانشمند اسلامی ، کسی را مانند محدث قمی سراغ نداریم که این همه کتب گوناگون را از نظر گذارنده ،‌ و گزیده و لب آنها را گلچین نموده  و در دسترس مردم گذاشته باشد .هنگامی که انسان ، تالیفات متعدد محدث قمی را از آغاز تا پایان می بیند ، از خود می پرسد آیا کتابی و مطلبی در موضوعات ادبی و تاریخی و اسلامی هست که وی آن را ندیده و از آن  خبر نداده باشد ؟ و این نتیجه ای است که ما پس از ملاحظه و بررسی تالیفات این دانشمند متتبع بزرگواری که بر آنها دست یافته ایم ، به آن رسیده ایم .” مرجع عالیقدر آیت الله حاج سید  شهاب الدین مرعشی نجفی نیز از حاج شیخ عباس قمی ، تعبیر می کند به “علامه نقاد “. حاج شیخ عباس قمی ، در علم حدیث و رجال و تراجم   از محضر خاتم المحدثین ” محدث نوری “و….استفاده علمی کرد تا در علم  حدیث مجتهد و صاحب نظر گردید.تبحر ایشان در علم حدیث به آنجا رسید که پس از رحلت استاد بزرگوارش ” محدث نوری “، به “محدث قمی ” معروف و مشهور گردید بلکه  از ایشان تعبیر می کنند به “خاتم المحدثین ” . حاج شیخ عباس قمی در حضور مجتهدان  و اساتید برجسته  حوزه علمیه قم در مدرسه علمیه فیضیه بر فراز منبر  و در حضور زعیم حوزه علمیه قم آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی، با صراحت  ادعا کرد که “من محدث هستم   و در این روزگار ،‌در علم حدیث ، کسی از من بالاتر نیست” و هیچ کس انکار ننمود.زیرا همگان به فضل و علمیت ایشان در علم حدیث اعتراف داشتند.بنا به نقل فرزندش میرزا علی محدث زاده ، علامه حاج شیخ عباس قمی ،  روزی ۱۷ ساعت به مطالعه و تحقیق و نوشتن و تالیف کتب اسلامی  اشتغال داشت. میزان مطالعه و تحقیقات علامه حاج شیخ عباس قمی در کتب اسلامی ،  آنقدر زیاد بوده است که صاحب کتاب علمای بزرگ شیعه در کتاب خود در شرح حال ایشان   می نویسد : “حاج شیخ عباس قمی از شدت مطالعه و تحقیق ، در اواخر عمر تقریبا چشمانش نابینا شد.”این دانشمند محقق،  به هنگام مطالعه و تحقیق ،  از کتابخانه غنی و پرمحتوی محدث نوری که مملو از کتابهای چاپی و خطی بسیار بود ، استفاده کرده بود.ایشان کتاب بحارالانوار را چند بار مطالعه کرده بود و خلاصه و نکات مهم آن  با فهرست از  به نام (سفینه البحار) منتشر نمود.خود نیز توضیحات یا احادیثی بر آن اضافه کرد.بنا به نقل فرزندش روزی ۱۸ ساعت مطالعه و تحقیق کرده بود و نوشتن آن مدت ۲۲ سال به طول انجامیده بود.  ۵ سال در عتبات عالیات منزل فقیه عالیقدر آیت الله سید هادی میلانی برای نگاشتن کتاب سفینه البحار وقت صرف کرد و از کتابخانه غنی  ایشان استفاده کرد.ایشان  از کتابخانه های مهم و متعدد دیگر از علما و اساتیدش در ایران مانند آیت الله میرزا محمد ارباب  و ..و هر کتاب ارزنده  و کتابخانه علمی اسلامی که در دسترش بود و فرصت مراجعه به  آنجا را داشت، نیز در علوم مختلف اسلامی به تحقیق پرداخت و  از کتب اسلامی  استفاده علمی  کرد  تا آنجا که  خودش “کتابخانه سیار”  گشت . حاج شیخ عباس قمی ،  حاصل مطالعات و تحقیقات خود در اکثر علوم و فنون اسلامی را به اندازه ای که صلاح دانست، به صورت مکتوب منتشر نمود‌ .این دانشمند محقق ، علوم و معارف قرآن و عترت را به خوبی فرا گرفته بود و باور کرده بود و با زبان و گفتار و رفتار خود نیز آنها را تایید می نمود.حاج شیخ عباس قمی ، با عقاید صوفیه مخالف بود و آنها را محکوم می نمود .علامه حاج شیخ عباس قمی ، اطلاعات علمی خود را نه تنها از طریق تالیفات خود بلکه از طریق سخنرانیها و منبرهای خود نیز طی سالیان بسیار منتشر می نمود. این عالم ربانی به حرفهایی که می زد ، اعتقاد داشت ؛ به آنچه می گفت ، عمل می کرد. گفتار و رفتارش ، مطابقت داشت لذا منبرهایش تاثیر گذار بود و قلم و زبانش برکت داشت .او از این جهت که عمرش را در تحصیل و   مطالعه و تحقیق گذراند ،  مصداق روایت امیرالمومنین علی علیه السلام بود که می فرمایند : “العالم الذی  لایمل من طلب العلم طول دهره ؛ عالم کسی است که در تمام مدت عمرش ، ‌از فراگیری علم و دانش ، خود داری نمی نماید .”

منبری تاثیرگذار:

حاج شیخ عباس قمی ،‌ منبری معروف و مشهور در عصر خویش بود.منبر علامه حاج شیخ عباس قمی بخاطر گستره علمی و دقت در نقل مطالب و خوش سلیقه گی در منبر ، و صداقت در گفتار و رفتار او ، مشتاقان زیادی داشت. نه تنها عموم مومنین بلکه علما و اساتید برجسته  حوزه علمیه نیز پای منبر ایشان می نشستند  و استفاده می کردند .او  در قلوب مومنین و شیعیان  جهان ، جا باز نموده بود.سالها در مشهد(حاج شیخ عباس قمی از  سال ۱۳۳۲ هق تا ۱۳۵۴ هق به مدت ۲۲ سال در مشهد  اقامت داشت) در دهه  اول محرم در منزل فقیه بزرگ و متقی آیت الله حاج آقا حسین قمی منبر می رفت.در مدرسه علمیه میرزا جعفر ، حدود هزار نفر طلبه و عالم پای منبر او می نشست .اساتید حوزه و مجتهدان مسلم نیز در پای منبر ایشان می نشستند. این خطیب توانا هنگام خواندن روضه و مقتل ، آنچنان مقتل می خواند که برخی از  مستمعینش غش می کردند و از حال می رفتند.”آیت الله حاج  شیخ کاظم مهدوی دامغانی یکی از همین مجتهدین است که تعریف می کند :  در مجلس منبر ایشان در منزل آیت الله حاج آقا حسین قمی ،‌وقتی ایشان روضه حضرت ام البنین را خواندند ،  از حال رفتم ؛ وقتی به حال آمدم ، دیدم عده ای از افراد اطراف من نیز غش کردند و هنوز به حال نیامدند.”حاج شیخ عباس قمی نه تنها در مشهد بلکه در حوزه علمیه قم نیز مشتاقان زیادی داشت.ایام فاطمیه  ، در مدرسه فیضیه قم به دعوت زعیم حوزه علمیه قم، آیت الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی منبر می رفت و فضلا و اساتید و مجتهدین قم از منبر ایشان استفاده علمی می کردند.حاج شیخ عبدالکریم  حایری نیز حضور می یافت .ایشان   می فرمود :منبر حاج شیخ عباس قمی در انسان روحیه عدالت ایجاد می کند ؛ من هر طلبه ای ببینم چند روز پای منبر ایشان نشسته باشد ، حاضرم پشت سرش نماز جماعت بخوانم چون پس از چند روز عادل می شود.حاج شیخ عباس قمی ،‌در ایام فاطمیه در میان  بازاران و کسبه و تجار قم نیز منبر می رفت و جمعیت زیادی از منبر ایشان استفاده می کردند.آنهایی که منبر حاج شیخ عباس قمی را درک کرده بودند ، می گفتند تا یک هفته در انسان اثر می گذاشت و انسان دنبال گناه و معصیت نمی رفت .تا یک هفته در خود احساس معنویت می کردیم.خطیب توانا حاج شیخ حسینعلی راشد تربتی از جمله کسانی است که در مشهد ، پای منبر حاج شیخ عباس قمی حاضر گردیده و چنان تاثیر گذاری را بر خودش در منبر حاج شیخ عباس قمی گزارش نموده است.عجیب آنجا است که اثر نفس حاج شیخ عباس قمی آنگونه بود که در منبر آیات  قرآن می خواند و مردم گریه می کردند.  حاج شیخ عباس قمی ، ۲۲ سال در  مشهد اقامت داشت و در سال ۱۳۵۴ هق پس از قیام گوهرشاد،  به عراق رفت و در نجف  اقامت نمود.او تا پایان عمر که سال ۱۳۵۹ هق است در آنجا بود .در آن ایام ،حاج آقا حسین قمی نیز  پس از قیام گوهرشاد در  کربلا اقامت نموده بود و زعیم حوزه علمیه کربلا  و مرجع تقلید شیعیان بود.حاج شیخ عباس قمی در کربلا  نیز منزل ایشان منبر می رفت و بزرگان علما و اساتید برجسته  شرکت می کردند.همچنین در نجف در مسجد هندی که محل تدریس خارج فقه و اصول  بزرگان فقهای  نجف بود ، منبر می رفت.نه تنها طلاب و فضلا بلکه اساتید برجسته و مجتهدین و مراجع تقلید نجف مانند حضرات آیات کمپانی و..‌. نیز در پای منبر ایشان می نشستند و استفاده علمی و معنوی می کردند.در شب و روز عاشورا در نجف مقتل پرشوری  می خواند که مردم را به گریه و ضجه می انداخت و غوغایی می شد . آنهایی که از نجف  برای شب و روز عاشورا برای زیارت امام حسین علیه السلام قصد رفتن  کربلا داشتند ،‌سعی می کردند ، منبر و مقتل حاج شیخ عباس قمی را ابتدا درک کنند و بعد به کربلا بروند .حاج شیخ عباس قمی ، عاشق اهلبیت علیهم السلام و فرمایشات ایشان بود و به دستورات ایشان  عمل می نمود.محدث قمی ،عمرش را در فراگیری احادیث اهلبیت ، ثبت و ضبط آنها و نشر آنها از طریق تالیف کتاب و سخنرانی نمود.به همین خاطر بود که نه تنها منبرهایش نورانیتی عجیبی داشت و تاثیر گذار بود بلکه آثار و تالیفات ایشان نیز نورانیت  خاصی دارد .از علامه محقق  آیت الله حاج سید محمود مجتهدی(برادر کوچکتر مرجع عالیقدر  آیت الله حاج سید علی سیستانی دامت برکاته )شنیدم که   توصیه می فرمود  که کتابهای علامه حاج شیخ عباس قمی را تهیه و مطالعه کنید .ایشان مقید بوده است از فرمایشات اهلبیت استفاده کند و تمام کتابهای ایشان قابل استفاده و نورانی است .از جمله،  کتاب منتهی الامال ایشان که در تاریخ زندگانی اهلبیت علیهم السلام است  و همچنین کتاب مفاتیح الجنان ایشان که -در بحث دعاها و اذکار و مناجات و زیارات اهلبیت است- و …..

شدت اعتقاد و احترام و ارادت محدث قمی به احادیث اهلبیت علیهم السلام :

‌علامه حاج شیخ عباس قمی ،‌ به معارف قرآن و عترت اعتقاد داشت و آن معارف را باور کرده بود.او عاشق احادیث اهلبیت علیهم السلام بود و عمرش را در راه تحصیل احادیث و فرمایشات اهلبیت علیهم السلام و انتشار آنها سپری نمود.و امیدش به همین بود که در آخرت ،‌چنین سرمایه معنوی بابرکتی با خود  دارد.عشق و انس حاج شیخ عباس قمی تا آنجا بود که وقتی در آخر عمر در بستر بیماری افتاده و نتوانسته بود احایث اهلبیت را بخواند و بنویسد ، غمگین و محزون شده و دلش گرفته بود و گریه می کرد تا یک روز یکی از دوستانش به هنگام عیادتش  وقتی متوجه شد ، برایش از کتاب بحارالانوار چند حدیث خواند و روحش زنده و شاداب شد و به نشاط آمد.محدث قمی آنچنان به احادیث اهلبیت اعتقاد و باور داشت که در معالجه بیماری خود و دیگران به دست خود که احادیث اهلبیت را نوشته بود ، اعتماد داشت و در مواردی بیماری بیماران را برطرف می نمود.

شخصیت علمی علامه مجلسی از  نظر  محدث قمی :

علامه حاج شیخ عباس قمی ،کتابهای محدثان بزرگ شیعه را مطالعه و تحقیق نمود و به محدثان بزرگ شیعه احترام خاصی می گذاشت.از جمله به علامه محمد باقر مجلسی صاحب کتاب بحارالانوار اعتقاد و احترام خاصی می گذاشت .ایشان کتاب بحارالانوار  علامه مجلسی ،‌ را -که هزاران حدیث  از فرمایشات اهلبیت علیهم السلام در آن جمع آوری  کرده -مطالعه نموده  و نظرات علمی و تحقیقی و بیان توضیحات  علامه مجلسی را نیز پیرامون  احادیث مد نظر قرار داده بود. محدث قمی ،پس از مطالعه آثار و تالیفات علامه مجلسی بالاخص کتاب بحار الانوار ایشان ، ‌اعتقاد علمی و معنوی خاصی به علامه مجلسی پیدا نمود‌ و  ایشان را محقق و مدقق کم نظیری  می دانست  و لذا سعی می کرد در اکثر موضوعات ، نظرات ایشان را نیز به عنوان یک کارشناس خبره و صاحب نظر  بیان نماید .علامه حاج شیخ عباس قمی ، ایشان را محدث بزرگی می دانست که به فرمایشات اهلبیت علیهم السلام احاطه دارد و خدمت بزرگی به تشیع نموده است.محدث قمی ،   کتاب حلیه المتقین علامه مجلسی  را در آداب و سنن اسلامی خلاصه و مختصر نموده بود و تحت عنوان : “مختصر الابواب فی سنن و الآداب ”  منتشر کرده بود.همچنین در بحث اعتقادات و معارف اسلامی ، کتاب “حق الیقین” ایشان را خلاصه نموده بود.در بحثهای تاریخ اسلام ، احادیث اهلبیت علیهم السلام در موضوعات مختلف از جمله ادعیه و اذکار و مناجات و تاریخ اسلام از کتابهای جلائ العیون ، زاد المعاد و….علامه مجلسی استفاده علمی می کرد و از ایشان بسیار تجلیل می نمود.

علامه حاج شیخ عباس قمی در کتاب خود ” مختصر الابواب فی السنن و آلاداب ” درباره علامه مجلسی  رحمه الله علیه  می نویسد :

“شیخنا و مولانا ، الجامع بین المعقول و المنقول ، الاوحدی فی الفروع و الاصول ، ناشر اخبار الائمه الطاهرین علیهم السلام ، رئیس الفقهائ المحدثین ، آیه الله فی العالمین ، اسوه المحققین و المدققین ، و قدوه المتقدمین و المتاخرین ، شیخ الاسلام والمسلمین ، و خادم اخبار الائمه المعصومین ، حجه الشریعه و مروج الطریقه ، المحقق النحریر العلامه المولی محمد باقر مجلسی روح الله روحه القدسی

( ر.ک:  مقدمه کتاب مفاخر اسلام جلد یازدهم تالیف استاد علی دوانی ، بخش شرح تالیفات حاج شیخ عباس قمی  صفحه ۵۳۷)

شخصیت علمی محدث نوری از دیدگاه محدث قمی :

‌محدث قمی ،‌همچنین به استاد بزرگوارش محدث نوری نیز از نظر علمی و معنوی بسیار اعتقاد داشت.و در کتاب فوایدالرضویه خویش در شرح حال محدث نوری( تحت عنوان نام : حسین بن محمد تقی بن علی محمد الطبرسی) از ایشان تعبیر می کند به : “خاتم الفقها و المحدثین ” یعنی کسی که در میان فقها و محدثین ، به بالاترین درجه علمی رسیده است.حاج شیخ عباس قمی ، معتقد است استادش محدث نوری ،‌نکات و دقایق و ظرایف جالبی از آیات قرآن و روایات اهلبیت علیهم السلام متوجه می شود که کمتر کسی از افراد به آن نکات رسیده اند.بی جهت نیست که مرحوم حاج شیخ عباس قمی ، در موضوعات مختلف اعتقادی ،‌حدیثی،‌اخلاقی و…..نظرات استادش محدث نوری را بیان می نماید تا هم نام و یادش زنده گردد و از او تجلیل نماید و هم نظرات دقیق علمی ایشان را به عنوان یک محقق مدقق صاحب نظر ارایه  نماید.محدث قمی با احترام و بزرگواری و ادب و تواضع خاصی نسبت به استاد بزرگوارش علامه نوری می فرماید : هر چه بر قلم من جاری شده و می شود به برکت استفاده علمی از استادم محدث نوری است.در اینجا برخی از جملات محدث قمی در عظمت علمی استادش محدث نوری را ذکر می کنم :

شیخنا الاجل الاعظم و عمادنا الارفع الاقوم ، صفوه المتقدمین و المتاخرین ، خاتم الفقهائ و المحدثین ،‌ سحاب الفضل الهاطل و بحر العلم الذی لیس له ساحل ، مستخرج کنوز الاخبار و محی ما اندرس من الاثار ، کنز الفضائل و نهرها الجاری ، شیخنا و مولانا العلامه المحدث الثقه النوری انار الله تعالی برهانه و اسکنه بحبوحه الجناته …اخذ من کل علم شریف جوهره و حقیقته اما علمه فاحسن فنه الحدیث و معرفه الرجال و الاحاطه بالاقوال و الاطلاع بدقایق الایات و نکات الاخبار بحیث یتحیر العقول عن کیفیه استخراجه جواهر الاخبار عن کنوزها و ترجع الابصار حاسره عن ادراک طریقته فی استنباط اشاراتها و  رموزها فسبحان الله المتعال من کثره اطلاعه و طول باعه و شده تبحره فی العلوم و الاخبار و السنن و الاثار ، کان بحرا مواجا و سراجا وهاجا و کان ضنینا بعمره بحیث لم یدع دقیقه من دقایق عمره و نفیس جوهر حیوته یمضی بلافایده و یفنی بلا عایده بل اخذ منه حظه و نصیبه اما بجمع شتات الاخبار و تالیفات متفرقات ما ورد عن الائمه الاطهار و اما بالذکر و تلاوه الایات …مرحوم محدث شخصیت علمی و معنوی محدث نوری زا توصیف نموده سپس لیست آثار و تالیفات ایشان را بیان می نماید .

بدون شک ، علامه مجلسی و علامه نوری ، در نظر علامه حاج شیخ عباس قمی ، بسیار با عظمت بوده اند و در آثار و تالیفات علمی ایشان بسیار تاثیر گذار و چشمگیر مشاهده می شوند‌.حاج شیخ عباس قمی ، به این جهت در میان علمای شیعه ، به این دو بزرگوار ارادت بیشتری دارد چون به فرمایشات اهلبیت علیهم السلام اهتمام خاصی داشته و در نشر این احادیث زحمت زیادی کشیده اند.

اخلاق و معنویت :

علامه حاج شیخ عباس قمی ، به مکارم اخلاق مزین بود‌.او در اوج تقوا و معنویت بود‌.به صفات متقین در خطبه همام امیرالمومنین علی علیه السلام مزین بود‌‌.او عالمی ربانی بود و صاحب نفس قدسی .نه تنها خودش اهل عبادت و زهد و ورع بود ، مجالست با او نیز انسان را به زهد و تقوا و عدالت وادار می نمود‌.ایشان از جمله کسانی بود که حضرت عیسی علیه السلام  سفارش نموده که با آنها مجالست و همنشینی نماییم یعنی آنهایی که : “من یذکرهم الله رویته و یزید فی علکم منطقه و یرغبکم فی الاخره فی عمله یعنی با کسانی که مجالست و همنشینی کنید که دیدن آنها شما را به یاد آخرت بیاندازد   و صحبت کردنش ،‌ به علم شما بیفزاید و عملش شما را به اخرت تشویق و ترغیب نماید .” مرحوم علامه حاج شیخ عباس قمی ، به واجبات و مستحبات عمل می نمود و گناهان و مکروهات را ترک می نمود‌.به آداب و سنن اسلامی عمل می نمود‌.اهل تهجد و نماز شب و مناجات نیمه شب با خدا بود و اهل ذکر و دعا و تلاوت قرآن.بارها به  زیارت حج بیت الله مشرف شد .هچنین مکرر و متعدد   توفیق   زیارت  قبور مطهر رسول خدا صلی الله علیه و آله و ائمه بقیع و سایر اهلبیت علیهم السلام  در کربلا ،‌نجف ، کاظمین ، سامرا ،مشهد و …برایش فراهم گردید‌.ایشان مقید بود قبل از چاپ کتاب مفاتیح الجنان ، خودش به طور کامل ، به تمام مفاتیح عمل کند و پس از آن بود،‌که کتابش را منتشر کرد  زیرا  می خواست خود به دستورات  کتاب مفاتیح ابتدا عمل نموده باشد و بعد آن را منتشر نماید. ایشان مقید بود به تلاوت قرآن خواندن اذکار و دعاها و ..که از سوی اهلبیت علیهم السلام صادر شده است‌. از مرحوم علامه  آیت الله حاج سید محمود مجتهدی( برادر کوچکتر مرجع عالیقدر آیت الله حاج سید علی سیستانی  دامت برکاته) شنیدم که هنگامی که حاج شیخ عباس قمی در مشهد زندگی می کردند ؛ منزل ایشان روبروی منزل ما بود .(روبروی کوچه منزل آیت الله قمی در مشهد).من کوچک بودم ولی چهره نورانی ایشان را بخاطر دارم .می خواستم ببینم این عالم نورانی چه کسی است‌.چند سال بعد عکس ایشان را در روزنامه دیدم که ایشان را معرفی کرده بودند به نام حاج شیخ عباس قمی ‌.ایشان (آنچه به یاد دارم ظاهرا )از کسی نقل می کردند که در آن اوقات که حاج شیخ عباس قمی در مشهد زندگی می کرده است در تاریکی شب که هنوز برقی نبوده است و برای حرکت در شب ، با خود فانوس همراه می بردند به طرف حرم مطهر امام رضا علیه السلام می رفته است .شخصی نیز  در تاریکی شب ، پشت سر ایشان با فاصله در حال حرکت بوده ، می بیند جلوی خودش نوری خاموش  و روشن می شود .ابتدا فکر می کند کسی است که فانوسی در دست دارد ولی چراغ نور خاموش و روشن می شود.تعجب می کند وقتی جلوتر می رود ، متوجه می شود حاج شیخ عباس قمی است و در شب ، در حال قدم زدن است و در حال ذکر است.هنگامی که ذکر می گوید ،‌نوری از دهان ایشان روشن می شود و اطراف را تا حدودی  روشن می کند و هنگامی که ذکر نمی گوید ، باز اطراف خاموش می شود؛ جناب آقای حاج سید مهدی منتخب ، خواهر زاده آیت الله حاج سید محمود مجتهدی فرمودند : من این مطلب را از آیت الله مجتهدی شنیدم و آن ذکر نورانی  نیز این بوده است که : “سبحان الله و الحمدلله و لا اله الا الله و الله اکبر.”.استاد دکتر سعید نظری  توکلی، استاد الهیات دانشگاه تهران که  از شاگردان آیت الله حاج سید محمود مجتهدی هستند ،؛نیز همین مطلبی را که بنده ذکر کردم از استاد شنیده است‌. صاحب کتاب علمای بزرگ شیعه در شرح حال حاج شیخ عباس قمی می نویسد : “در قدیم میان فضلا معروف بود که یک انسان کامل داریم و یک انسان نیمه کامل “.اما علامه شیخ آقابزرگ طهرانی که سالها با حاج شیخ عباس قمی ، هم حجره و همدرس و رفیق بود و ملازم ایشان بوده است ، در شرح حال حاج شیخ عباس قمی می نویسد :

 “ایشان انسان کامل و مرد علم و فضیلت بود “

مادر حاج شیخ عباس قمی :

” در مدت دو سالی که به عباس شیر می دادم حتی یک دفعه هم بی طهارت به او شیر ندادم ” به همین جهت هم خود حاج شیخ می فرمودند : “من هر موفقیتی که دارم از برکت مادرم هست زیرا ایشان سعی داشت همیشه مرا با طهارت شیر بدهد ،‌و از زنان متدینه بود.”

 

 

آثار و تالیفات :

آثار و تالیفات علامه حاج شیخ عباس قمی بیش از ۸۰ جلد کتاب است در موضوعات مختلف اعتقادی ، فقهی ،‌ اخلاق و آداب و سنن اسلامی ، ادبیات عرب ، تاریخ اسلام،‌دعا وذکر و مناجات و زیارات  و…که در اینجا به برخی از این تالیفات اشاره می گردد :

۱کلمات لطیفه : (در علم اخلاق)

۲ الدّر النظیم فى لغات القرآن العظیم

۳ کحل البصر فى سیره سید البشر

۴ کتاب نقد الوسائل شیخ حر عاملى

۵ تقسیم بدایه الهدایه شیخ حر عاملى

۶ شرح الوجیزه شیخ بهائى

۷ فیض القدیر فیما یتعلق بحدیث الغدیر

۸ علم الیقین (خلاصه حق الیقین علامه مجلسى)

۹ مقالید الفلاح فى عمل الیوم و اللیله

۱۰ مقلاد النجاح (خلاصه کتاب یاد شده)

۱۱ خلاصه جلد یازده بحار الانوار علامه مجلسى

۱۲ شرح کلمات قصار حضرت على علیه السلام  که در آخر نهج البلاغه آمده است

۱۳ هدیه الانام الى وقایع الایام (خلاصه کتاب فیض العلوم)

۱۴ فیض العلام فى وقایع الشهور و الایام (درباره وقایع ماهها و روزها)

۱۵ سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار (تدوین موضوعى بحار الانوار علامه مجلسى وتلخیص آن که در مدت بیست سال انجام یافته است)

۱۶ تحفه الاحباب فى تراجم الاصحاب : (درباره اصحاب حضرت محمد صلى الله علیه وآله  وائمه اطهارعلیهم السلام به زبان فارسى)

۱۷ فوائد الرجبیه:(وقایع روزها و آداب مستحبى و اعمال ماههاى عربى)

۱۸ الدره الیتیمه فى تتمات الدره الثمینه:(شرح فارسى نصاب الصبیان و تتمیم شرح نصاب فاضل یزدى)

۱۹ هدیه الزائرین و بهجه الناصرین: (درباره زیارت قبور ائمه اطهار علیهم السلام و ثواب آن و تعیین قبور علما و مؤمنان مشهور و مدفون در کنار مشاهد مشرف امامان)

۲۰ اللئالى المنثوره: (در مورد دعا وسایر مستحبات)

۲۱ الفصول العلیه فى المناقب المرتضویه:(شامل مناقب و مکارم اخلاقى حضرت علی علیه السلام)

۲۲ سبیل الرشاد

۲۳ حکمه بالغه ومأه کلمه جامعه: (سخنان کوتاه حضرت على علیه السلام در عقاید و اصول دین)

۲۴ ذخیره الابرار فى منتخب انیس التجار: (خلاصه انیس التجار ملا مهدى نراقى، در مورد معاملات)

۲۵ غایه القصوى فى ترجمه العروه الوثقى:(ترجمه فارسى العروه الوثقى آیت الله سید محمد کاظم یزدى)

۲۶ مفاتیح الجنان و الباقیات الصالحات : (کتاب مشهورى که در اکثر مشاهد مشرف و خانه هاى شیعیان مورد استفاده بوده و به عربى نوشته شده و به فارسى نیز ترجمه گردیده است این کتاب شریف در جایگاه خود کم نظیر است زیرا بسیارى از دعاها و نوافل و مستحبات و زیارات ائمه اطهارعلیهم السلام را در یک جا گردآورى کرده و در دسترس همگان قرار داده است)

۲۷ تحفه طوسیه : (درباره زیارت حضرت رضاعلیه السلام و بعضى فواید مربوط به آستان مقدسش)

۲۸ رساله دستور العمل حضرت سید الشهداءعلیه السلام

۲۹ نفس المهموم (در مقتل حضرت سید الشهداءعلیه السلام)

۳۰ نفثه المصدور : (در تکمیل نفس المهموم اخیراً به ضمیمه نفس المهموم منتشر شده است)

۳۱ الانوار البهیه فى تاریخ الحجج الالهیه : (در مورد ولادت و وفات چهارده معصومعلیهم السلام)

۳۲ رساله اى در گناهان کبیره و صغیره

منتهی الامال (تاریخ زندگانی ۱۴ معصوم علیهم السلام )

۳۳.بیت الاحزان فی مصایب سیده النسوان (زندگانی حضرت زهرا سلام الله علیها )

و آثار و تالیفات دیگر ….

ازدواج و فرزندان :

علامه حاج شیخ عباس قمی در جوانی ابتدا با صبیه مکرمه آیت الله سید زکریای قزوینی از شاگردان شیخ مرتضی انصاری در قم ازدواج کرد و با آیت الله حاج آقا حسین قمی با جناق گردید .ولی مدتی بعد به جدایی منجر گردید.در سال ۱۳۳۲ هق برای سفر زیارت امام رضا علیه السلام مشهد آمد و آیت الله حاج آقا حسین قمی ،‌دختر برادرش آیت الله سید احمد طباطبایی قمی را برایش خواستگاری کرد که جواب مثبت داد و لذا او را برای حاج شیخ عباس قمی عقد کرد.حاصل این ازدواج ۴ فرزند شد .دو فرزند پسر به ترتیب به نام علی و محسن و دو دختر .پسران حاج شیخ عباس قمی ، طلبه شدند و راه پدر را ادامه دادند.چون حاج شیخ عباس قمی ، محدث بود ، به محدث قمی معروف گردید و فرزندانش ، فامیل محدث زاده را برای خود انتخاب کردند.میرزا علی محدث زاده و میرزا محسن محدث زاده در زمان حیات و پس از رحلت حاج شیخ عباس قمی در  نشر آثار و تالیفات پدر اهتمام نمودند‌.دختران حاج شیخ عباس قمی نیز ازدواج کردند .حاج سید مصطفی قمی( فرزند آیت الله حاج سید جواد فرزند آیت الله حاج سید احمد طباطبایی قمی ) از منبریهای معروف تهران و شاگرد فاضل آیت الله حاج آقا حسین قمی ، داماد حاج شیخ عباس قمی بود.شرح حال آیت الله سید مصطفی طباطبایی قمی را در ذیل شاگردان آیت الله حاج شیخ مجتبی قزوینی در کتاب آموزگار حکمت وحیانی نگاهی به  زندگی آیت الله حاج شیخ مجتبی قزوینی نوشته ام .حجه الاسلام والمسلمین حاج میرزا محسن محدث زاده فرزند حاج شیخ عباس قمی را نیز در مشهد دیده بودم و با ایشان گفتگو نموده و عکسی نیز به یادگار با این بزرگوار دارم .ایشان در چند سال پیش در مشهد در گذشت که در مجلس تعزیه ایشان نیز  شرکت کردم .آقا زاده ایشان حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ مهدی محدث زاده بود که ایشان را نیز در مشهد ملاقات کرده و عکسی نیز به یادگار با ایشان داشتم .متاسفانه این بزرگوار نیز در حدود دو سال پیش درگذشت و به رحمت خدا رفت‌.استاد علی دوانی با فرزندان و نوه های حاج شیخ عباس قمی گفتگوهای مفصلی نموده بود که حاصل آن را در کتاب مفاخر اسلام جلد یازدهم منتشر نمود.

علامه حاج شیخ عباس قمی در جوانی ابتدا با صبیه مکرمه آیت الله سید زکریای قزوینی از شاگردان شیخ مرتضی انصاری در قم ازدواج کرد و با آیت الله حاج آقا حسین قمی با جناق گردید .ولی مدتی بعد به جدایی منجر گردید.در سال ۱۳۳۲ هق برای سفر زیارت امام رضا علیه السلام مشهد آمد و آیت الله حاج آقا حسین قمی ،‌دختر برادرش آیت الله سید احمد طباطبایی قمی را برایش خواستگاری کرد که جواب مثبت داد و لذا او را برای حاج شیخ عباس قمی عقد کرد.حاصل این ازدواج ۴ فرزند شد .دو فرزند پسر به ترتیب به نام علی و محسن و دو دختر .پسران حاج شیخ عباس قمی ، طلبه شدند و راه پدر را ادامه دادند.چون حاج شیخ عباس قمی ، محدث بود ، به محدث قمی معروف گردید و فرزندانش ، فامیل محدث زاده را برای خود انتخاب کردند.میرزا علی محدث زاده و میرزا محسن محدث زاده در زمان حیات و پس از رحلت حاج شیخ عباس قمی در  نشر آثار و تالیفات پدر اهتمام نمودند‌.هر دو بزرگوار مانند پدر خطیب بوده و منبر می رفتند‌.حاج شیخ محمد شریف رازی در کتاب گنجینه دانشمندان جلد دوم ،‌ پس از شرح حال زندگی نامه  محدث قمی ،‌شرح حال زندگی مرحوم میرزا علی محدث زاده قمی را نیز نوشته است .  دختران حاج شیخ عباس قمی نیز ازدواج کردند .حاج سید مصطفی قمی( فرزند آیت الله حاج سید جواد فرزند آیت الله حاج سید احمد طباطبایی قمی ) از منبریهای معروف تهران و شاگرد فاضل آیت الله حاج آقا حسین قمی ، داماد حاج شیخ عباس قمی بود.حاج شیخ محمد شریف رازی در کتاب گنجینه دانشمندان ، شرح حال حاج سید مصطفی طباطبایی قمی را نوشته است و  اینجانب نیز در ذیل شاگردان آیت الله حاج شیخ مجتبی قزوینی در کتاب” آموزگار حکمت وحیانی نگاهی به  زندگی آیت الله حاج شیخ مجتبی قزوینی” زندگی نامه ایشان را نوشته ام .حجه الاسلام والمسلمین حاج میرزا محسن محدث زاده فرزند حاج شیخ عباس قمی را نیز در مشهد دیده بودم و با ایشان گفتگو نموده و عکسی نیز به یادگار با این بزرگوار دارم .ایشان در چند سال پیش در مشهد در گذشت و در حرم مطهر رضوی به خاک سپرده شد .  در مجلس تعزیه ایشان نیز  شرکت کردم .آقا زاده ایشان حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ مهدی محدث زاده بود نیز حاضر بود که ایشان را نیز در مشهد ملاقات کرده و عکسی نیز به یادگار با ایشان داشتم .متاسفانه این بزرگوار نیز در حدود دو سال پیش درگذشت و به رحمت خدا رفت‌.استاد علی دوانی با فرزندان و نوه های حاج شیخ عباس قمی گفتگوهای مفصلی نموده بود که حاصل آن گفتگوها  و مصاحبه ها  را در کتاب مفاخر اسلام جلد یازدهم منتشر نمود.هر چند که من محدث قمی را در زمان حیاتش درک نکردم چون سنم اقتضا نمی کرد ،‌اما سالها  آرزو داشتم ایشان را در خواب ببینم و الحمدلله خدا این توفیق را به من عنایت کرد.ایشان در خواب در حرم مطهررضوی و در صحن موزه به همان حالت قدیم که مسقف نبود و حوزی بزرگ در وسط آن بود ، دیدم  (امام خمینی جدید که در حال حاضر مسقف شده است )در کنار حوز آب ایستاده است،  بسیار خوشحال شدم و خم شدم دستان مبارکش را ببوسم که دیدم چهره ایشان عوض شد و بجای  ایشان ، فقیه بزرگوار آیت الله حاج آقا حسین قمی را دیدم و خم شدم دست ایشان را بوسیدم .

وفات :

علامه حاج شیخ عباس قمی ‌،خاتم المحدثین در روز سه شنبه ۲۳ ذی الحجه سال ۱۳۵۹ هق در نجف درگذشت و پس از تشییع جنازه با شکوه علما و مومنین ، آیت الله حاج سید ابوالحسن اصفهانی بر پیکر مطهر ایشان نماز خواند و سپس در صحن مطهر امیرالمومنین علی علیه السلام در  جهت باب قبله ، در ایوان سوم  شرقی ، در کنار قبر استادش محدث نوری به خاک سپرده شد.بر روی قبر محدث نوری نوشته بودند : خاتم الفقها و بر روی قبر محدث قمی نوشته بودند : خاتم المحدثین.در پایان این مقاله ،  ذکر این نکته نیز خالی از لطف نیست که در سالهای گذشته ، خوابی جالب دیدم که بر سر قبر محدث قمی و محدث نوری حاضر شده ام .از قبر محدث قمی نور بیرون می زد .از قبر محدث نوری نیز نور خارج می شد .قبر این دو بزرگوار نورانی بود اما قبر محدث نوری ، نورانی تر.من چه سالهایی که به عنوان  زایر به نجف رفتم و چه سالهایی که به عنوان روحانی کاروان به نجف رفتم ، مقید بودم حتما به زیارت قبر مطهر محدث قمی و محدث نوری بروم  فاتحه ای برای این بزرگواران بخوانم .و به زائران نیز توصیه می کردم بر سر مزار ایشان حاضر گردیده و فاتحه ای بخوانند‌.انشالله دوستان اهلبیت علیهم السلام حتما در تجلیل از شخصیت علمی و معنوی ایشان کوشا باشند و در سفر زیارتی به نجف ، حتما بر سر مزار این دو بزرگوار حاضر گردند.

 

 

 

 

 

منابع مقاله :

مرد فضیلت و تقوا تالیف علی دوانی

کتاب مفاخر اسلام تالیف علی دوانی ، جلد ۱۱

آثار و تالیفات مرحوم علامه حاج شیخ عباس قمی از جمله فواید الرضویه در بحث زندگی نامه خودشان تحت عنوان : عباس بن محمد رضا مولف کتاب

گفتگو با مرحوم حجه الاسلام والمسلمین میرزا محسن محدث زاده و فرزندشان مرحوم حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ مهدی محدث زاده (فرزند و نوه محدث حاج شیخ عباس قمی )

کتاب طبقات اعلام الشیعه القسم الاول من الجزئ الاول و هو نقبا البشر فی القرن الرابع العشر تالیف آغا بزرگ الطهرانی ناشر ؛دار المرتضی للنشر .مشهد.المطبعه سعید .مشهد .الطبعه الثانیه ۱۴۱۴ هجریه صفحه ۹۹۹ .شماره عالم ۱۴۹۸ الشیخ عباس القمی

صفحه ۹۹۸ تا ۱۰۰۰۱

کتاب طبقات اعلام الشیعه القسم الرابع من الجزئ الاول و هو نقباالبشر صفحه ۱۳۲۴ :  تعبیر : العلامه المرحوم الشیخ عباس القمی

علمای بزرگ شیعه از کلینی تا خمینی تالیف :میم .جرفادقانی.صفحه ۳۷۳ تا ۳۷۵

کتاب گنجینه دانشمندان تالیف حاج شیخ محمد شریف رازی ، جلد دوم ،صفحه ۳۹۶ تا ۳۹۹

ًگلشن ابرار جلد دوم ، صفحه ۵۷۱ تا ۵۷۶ : محدث قمی به قلم سعید عباس زاده

تاریخنگاری محدث قمی تالیف : رحمت الله بانشی

وفیات العلما یا دانشمندان اسلامی تالیف : حاج شیخ حسین جلالی شاهرودی ، زندگی نامه حاج شیخ عباس قمی

گفتگوی من با علامه آیت الله حاج سید محمود مجتهدی و خاطرات من از سخنرانی  ایشان راجع به علامه حاج شیخ عباس قمی .

گفتگوی من با آقای حاج سید مهدی منتخب و حجج اسلام آقایان حاج شیخ مرتضی اسکندری ، حاج شیخ علی محمدپور بیرجندی ، دکتر سعید نظری توکلی ، حاج شیخ حسین اندرابی ، حاج شیخ … رجایی خراسانی و….

درباره ی maknun

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *